Prometheus Kimdir
Prometheus, Olimposlulardan önce dünyada yaşayan Titanlardan biriydi. Babası Uranos oğlu İapetos ve annesi Okeanos kızı Klymene’dir. Kendisi önsezinin ve sağduyunun tanrısıdır. Antik Yunan mitolojisinde Prometheus hem tanrılarla hem insanlarla olan ilişkisiyle öne çıkan ilginç bir figürdür. İnsanlar için ateşi çalmasıyla ve devamında çarptırıldığı cezayla bilinmektedir.
Prometheus ne demek sorusunun cevabını ismine bakarak görebiliriz. Prometheus’un ismi, Antik Yunanca öğrenmek anlamına gelen “metheus” kelimesi, “önce” manasındaki “pro” kelimesiyle birleşerek “önceden öğrenen, ilk öğrenmiş” anlamına gelir. Kardeşi Epithemeus da kendisine zıt bir şekilde “sonra” manasına gelen “epi” kelimesinden türeyerek “sonradan öğrenen” manasında bir isim taşır.
Prometheus’un İnsanları ve Hayvanları Yaratması
Epimetheus ve Prometheus hayvanları yarattıktan sonra Titanlar tarafından ona ve kardeşine diğer hayvanlardan üstün bir tür yaratma görevi verildi. Prometheus da toprak ve suya hayat vererek tanrıların suretindeki insanı yarattı. Prometheus burada ilahi bir malzeme veya özel bir toprak kullanarak yaratmış olabilir. Aiosopos ise Prometheus’un toprağı suyla değil gözyaşıyla yoğurduğunu söyler. Aisopos’un gözyaşı demesinin sebebi insanın yapısının doğuştan kederli olduğunu gözlemlemesi olabilir. Filozof Themistius da bu sebeple, kaçınılmaz oldukları için gözyaşlarından tamamen vazgeçmeye çalışmamalıyız der çünkü keder insanın doğasında vardır. Epimetheus’un fikrine göre kendisi hayvanlara hayatta kalmaları ve korunmaları için pençe, kanat, kürk, kabuk gibi özellikler verecek, Prometheus da onları denetleyecekti. Prometheus bunu kabul etti fakat Epimetheus pek zeki olmadığından bu özellikleri bol keseden hayvanlara dağıtmış, insana gelince verecek bir şeyi kalmamıştır. Elinde verilecek bir şey kalmadığını gören Prometheus insanlara önce aklı sonra da ateşi vermiştir.
Kemik Payı ve Ateşin Çalınması
İlk dönemlerde insanlar tanrılar için kurban törenlerini yaparken hazinelerini feda edip bedel ödemek için hayvanın tamamını yakarlardı. Bu yüzden halkın büyük bir kısmı maddi nedenlerden genelde kurban kesemiyordu. İnsanların iyiliğini düşünen Prometheus ise Zeus’a kurbanın sadece bir kısmını yakıp tanrılara sunmayı. Kalan kısmını ise insanların yemesi için izin vermesi için yalvardı.
Bu isteği gerçekleşince Prometheus mütevazılığını göstererek bir ölümlü gibi kendisi iki boğa kurban etti. Önce bağırsaklarını ayırır ve kalan kısmı iki parçaya ayırır. Küçük parçada tamamen yağlı ve lezzetli et, büyük parçada kemiğe sarılmış yağ vardı. Üzerlerini öküz derisi ile örttü, amacı Zeus’u kandırmacaya getirmekti. Zeus’a seçme şansı sununca Zeus bunun pek adil bir bölme olmadığını söyleyerek çıkıştı. Prometheus da kurnaz bir ifadeyle gönlü ne isterse onu seçebileceğini söyledi. Zeus da, ne kadar bilge bir tanrı olsa da, iki parçanın da et olduğunu düşünerek büyük, kemikli parçayı aldı. Zeus bu aldatmacayı fark ettiğinde çok öfkelenmiştir. İnsanların pişmiş et lüksüne sahip olmamaları gerektiğini düşünerek ateşi onların elinden aldı.
Ama Prometheus bu durumu önceden sezmiş ve plan yapmıştı. Bir gün, Zeus başka bir şeyle meşgulken Olympos’a sızdı, ateşi ondan çaldı. Onu narthex kamışı da denilen boş rezene sapının içine gizleyerek yeryüzüne kaçırdı. Bu size sadece bir mitolojik hikaye olarak gelebilir fakat Antik Yunan’da insanlar yavaş yandığından dolayı ateşi taşımak için rezene sapı kullanırlardı.
Zeus bunu fark ettiğinde Prometheus’a şunları söyledi: “Ey Iapetos’un oğlu, kurnazlıkta herkesi geride bırakarak beni alt ettiğin ve ateşi çaldığın için mutlusun fakat büyük bir veba olacak sana ve insanlara. İnsanlara ateşin bedeli olarak kötü bir şey vereceğim, böylece hepsi kendi yıkımlarını kucaklarken yürekten sevinebilirler.”
Pandora
Bu zamanda tanrılar henüz kadını yaratmamıştı. İlk yaratılan kadın olan Pandora, Olimposlular tarafından Prometheus ve kardeşine ve hatta bütün insanlığa ceza olsun diye gönderir. Hikayeye göre Olimposlular onu ortaklaşa yaratıp her tanrı ona farklı bir özellik verdi. Afrodit ona güzellik, Hermes ona ikna yeteneği, Apollon ise müzik yeteneği vermişti. Pandora’yı Epimetheus’a hediye olarak göndermesi için Hermes görevlendirilmiştir.
Daha önce Prometheus, kardeşini Olimposlular’dan hiçbir hediye kabul etmemesi gerektiği konusunda uyarmıştır. Ancak Epimetheus bu uyarıları dikkate almayarak Hermes’ten gelen hediyeyi kabul etti ve ikisi evlendiler. Epimetheus’un evinde içinde insanlık için tüm dertlerin bulunduğu bir kutu vardı. Pandora bir gün merakına dayanamayıp içinde ne olduğunu görmek için kutuyu açtı. İçindeki bütün hapsolmuş kötü ruhlar dışarıya kaçtı. İçeride bir tek “Elpis” yani “Umut” kaldı, insanların acısını azaltacak yegane şey.
Prometheus’un Cezalandırılması
Pandora yaratılırken Zeus, Prometheus’u özel olarak cezalandırması için Kratos ve Hephaistos’u görevlendirir. Kratos Prometheus’u İskit’teki Kafkas Dağları’na götürüp Hephaistos’a onu cezalandırması için bağlaması gerektiğini söyler. Hephaistos istemeyerek de olsa kırılmaz bronz zincirlerle Prometheus’u dağa zincirledi. Daha sonra başına bronzdan bir Kafkas Kartalı koyar. Bu kartal, gündüzleri Prometheus’un tanrı karaciğerini yerken geceleyin karaciğeri kendini yenilemektedir.
Prometheus burada uzun bir süre işkence çeker. Bir süre sonra yanına kanatlı arabalarıyla Okeanos’un kızları gelir. Prometheus’a acıyıp onu neyin bu hale getirdiğini sorarlar. Prometheus ise ateşi çalması ve insanları düşünmesi yüzünden zalim Zeus’un ona neler yaptığını anlatır. Prometheus’un adının “önceden öğrenen” demek olduğundan daha önce bahsetmiştik. Aynı zaman kahin olan Prometheus Zeus’un tahttan düşeceğini, bir devrimin onun gücünü elinden alacağını söyledi Okeanos kızlarına. Zeus’un Prometheus’a kimin onu alt edeceğini söylemesi için yalvaracağını fakat kendisinin bu sırrı asla açıklamayacağını söyledi. Okeanos kızları bunun sadece kendi istekleri olduğunu söyleyince Prometheus bunun yaşanacağını ve Zeus’tan korkmadığını ifade etti. Onun göklerdeki saltanatın uzun sürmeyeceğini, bu zalim tavrının boşa olduğunu da ekledi.
Prometheus ve İo
Prometheus dağda zincirliyken yanına İo adlı bir kadın gelir. Başında bir çift boynuzu vardır. İo, Hera’nın peşine taktığı amansız bir sinek tarafından kovalanmaktaydı. İnakhos kızı İo başına gelenleri anlatır. Zeus ile birliktelerken Hera onları yakalayınca Zeus onu saklar. Başına bekçi olarak yüz gözlü çoban Argos’u koyar. Buna karşılık Hera da peşine bir at sineği takar. İo da kaça kaça ta İskit’e kadar gelir. Çektiği acıları anlattıktan sonra Promethus’un bir kahin olduğunu bilen İo ona başına daha sonra geleceğini sordu. Prometheus ona Mısır’daki Kanobus kentine gitmesini, orada Zeus’un onu bu çileden kurtaracağını ve bir Epaphos adında bir çocuğu olacağını, o soydan gelecek bir çocuğun da onu kurtaracağını söyledi.
Prometheus Kehaneti ve Hermes
Prometheus’un kehanetini öğrenen Zeus, ondan bilgi alması için Hermes’i yolladı. Hermes açıkça kimin Zeus’u tahttan indireceğini bildirmesini istedi Prometheus’tan. Prometheus ise onun Zeus’un bir kölesi olduğunu, yeni kurdukları yönetimin zalimliğe dayandığı için uzun sürmeyeceğini, gelecekteki bir kralın onları tahttan indirdiğini gördüğünü fakat bir şey söylemeyeceğini söyledi. Hermes onu daha ağır işkencelerle tehdit etse de Prometheus korkmadı ve ağzını açmamaya devam etti.
Prometheus Kurtarılması
Prometheus yıllarca işkence çektikten sonra Alkmene oğlu Herkül, Kafkas Kartalı’nı öldürerek onu zincirlerinden kurtardı. Zeus buna izin verdi çünkü oğlu Herkül’ün şanının artmasını istiyordu. Zamanla Prometheus’a karşı olan öfkesi de geçti.
